Drżenia mięśniowe, czyli popularne dreszcze, to nieskoordynowane skurcze komórek mięśniowych, które nie powodują efektywnego ruchu, ale stanowią istotne źródło ciepła. Dlatego dreszcze bez gorączki mogą być reakcją na zmarznięcie i stanowić mechanizm obronny organizmu przed groźnymi skutkami oziębienia. Dreszcze występują również w chorobach przewlekłych, np. w niedoczynności tarczycy i w ostrych zakażeniach dróg oddechowych. Na zimne dreszcze i uczucie zimna skarżą się kobiety w wieku menopauzalnym, pacjenci z zapaleniem płuc, chorobą nowotworową i… osoby ugryzione przez szczura[1][2].
Na czym polega regulacja temperatury ciała?
Ciepło w organizmie jest stale wytwarzane w toku przemiany materii – procesów metabolicznych. Organizm człowieka dąży do utrzymania temperatury wewnętrznej na stałym poziomie poprzez zachowywanie stanu równowagi między produkcją i utratą ciepła.
Temperatura ciała w dużym stopniu zależy od warunków zewnętrznych, jednak temperatura narządów wewnętrznych pozostaje relatywnie stała – jest to warunek konieczny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Uczucie zimna pojawia się, gdy mechanizmy termoregulacji sygnalizują niedostateczną temperaturę otoczenia lub zaburzenia wewnętrzne.
Regulacja temperatury ciała polega na wytwarzaniu ciepła (procesach termogenezy) przy jego nadmiernej utracie oraz rozpraszaniu ciepła (termolizie), jeśli organizm wytwarza je w nadmiarze[3]. W przypadku infekcji mechanizmy te ulegają zaburzeniu, co może prowadzić do wystąpienia dreszczy.
Skąd się biorą dreszcze?
Kluczową rolę w procesie termoregulacji odgrywa podwzgórze. W przedniej części podwzgórza i polu przedwzrokowym skumulowane są neurony regulujące temperaturę (tzw. ośrodek termoregulacji). Tylna część podwzgórza steruje procesami termogenezy bezdrżeniowej i drżeniowej. Przyczyny dreszczy mogą być różnorodne – od prostego wychłodzenia po poważne występowanie stanów chorobowych.
Termogeneza oznacza wzrost wytwarzania ciepła w reakcji na ochłodzenie organizmu. Wyróżnia się termogenezę bezdrżeniową (nieistotną u osób dorosłych) i termogenezę drżeniową obejmującą drżenie mięśni (dreszcze)[4]. Dreszcze występują również jako efekt uboczny stosowania niektórych leków.
Jeżeli temperatura ciała różni się od „zaprogramowanej" w podwzgórzu, następuje reakcja organizmu. Gdy temperatura jest niższa od zaplanowanej, dochodzi do skurczu skórnych naczyń krwionośnych, skurczu mięśni przywłosowych i zwiększenia metabolizmu przez drżenia mięśni i dreszcze. Dreszcze pojawiają się jako naturalny mechanizm obronny. Jeśli temperatura wewnętrzna jest wyższa od „nastawionej", zachodzą reakcje przeciwstawne: rozkurcz naczyń skórnych, zahamowanie drżeń mięśniowych i pobudzenie gruczołów potowych[5].
Drżenie mięśni i dreszcze – co je powoduje?
Czy można mieć dreszcze bez gorączki? Oczywiście. Zazwyczaj takie drżenia mięśni to wynik obniżenia temperatury otoczenia. Wzrost napięcia mięśniowego i coraz intensywniejsze dreszcze umożliwiają wzrost tempa metabolizmu, czyli ochronę przed wychłodzeniem i hipotermią. Nagły atak zimna może wywołać intensywne dreszcze nawet u zdrowych osób.
Przyczyny dreszczy mogą być też bardziej złożone. Infekcje bakteryjne i infekcje wirusowe często prowadzą do wystąpienia dreszczy jeszcze przed pojawieniem się gorączki. Dreszcze występują również w przebiegu reakcji alergicznych, szczególnie gdy towarzyszyć reakcjom alergicznym mogą objawy ogólnoustrojowe.
Termogeneza drżeniowa kontrolowana jest przez ośrodek w tylnej części podwzgórza. Uczucie zimna i dreszcze mogą też wystąpić po spożyciu alkoholu – paradoksalnie alkohol powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych i utratę ciepła. Zatrucie alkoholowe może prowadzić do groźnej hipotermii. Zatrucie niektórymi używkami również może wywoływać dreszcze.
Energia do skurczów komórek mięśniowych otrzymywana jest z rozpadu glikogenu. Jeśli jednak rezerwy węglowodanów są niewystarczające, główne źródło energii stanowią lipidy[6].
Skóra i receptory zimna – system szybkiego ostrzegania
Wymiana ciepła z otoczeniem zachodzi przez powierzchnię ciała, dlatego od temperatury ciała powierzchniowego zależy stopień utraty ciepła. Uczucie zimna odbierane przez skórę jest pierwszym sygnałem ostrzegawczym.
Temperatura skóry ulega stosunkowo dużym wahaniom poprzez regulację przepływu krwi. Skurczone naczynia krwionośne skóry umożliwiają mniejszy przepływ krwi i mniejszą utratę ciepła. Dreszcze pojawiają się, gdy ten mechanizm jest niewystarczający[7].
Skóra zawiera liczne termoreceptory, które odbierają informacje o zmianach temperatury otoczenia. Dzięki temu organizm ma czas na reakcję, zanim równowaga termiczna ulegnie zaburzeniu. Liczba receptorów zimna w skórze jest 3-10 razy większa niż liczba receptorów ciepła[8].
Co oznaczają dreszcze przed gorączką?
Gorączka jest kontrolowaną reakcją obronną organizmu w ostrej fazie choroby. Zanim dojdzie do gorączki dreszcze często ją poprzedzają. Skąd dreszcze bez gorączki w przebiegu reakcji gorączkowej? Co oznaczają dreszcze i nagłe uczucie zimna przed wzrostem temperatury ciała?
Pirogeny to substancje, które mogą podnosić temperaturę wewnętrzną przez podwyższenie temperatury „nastawionej" w podwzgórzu. Pirogeny zewnętrzne to najczęściej czynniki infekcyjne: bakterie, toksyny bakteryjne, wirusy, grzyby, rzadziej komórki nowotworowe[9][10]. Gorączce towarzyszą zwykle nieprzyjemne objawy jak uczucie rozbicia, ból mięśni i ból głowy.
Pod wpływem takich czynników komórki układu odpornościowego uwalniają cytokiny prozapalne. Te pobudzają aktywność ośrodka termoregulacji. Dochodzi do zmiany punktu nastawienia temperatury. W rezultacie aktualna ciepłota ciała staje się za niska i uruchamiane są mechanizmy w celu podwyższenia temperatury[11][12]. Narastająca gorączka poprzedzona jest właśnie dreszczami.
Dreszcze, uczucie zimna i „spóźniona" gorączka
Zmiany ciepłoty ciała są opóźnione w stosunku do zmian punktu nastawienia, dlatego zimne dreszcze pojawiają się zwykle wcześniej niż gorączka. Dreszcze i uczucie zimna bez gorączki mogą utrzymywać się przez kilkadziesiąt minut.
Zanim rozpocznie się faza szybkiego wzrostu temperatury, zwiastują ją objawy charakterystyczne: „gęsia skórka", chłodna skóra rąk, uczucie zimna, drżenie ciała. Obecność dreszczy wskazuje na aktywację mechanizmów termoregulacyjnych[13].
Gdy działanie pirogenów ustaje, następuje faza obniżania temperatury z przekrwieniem powłok skórnych. Wcześniejsze uczucia zimna zastępowane są przez uderzenia gorąca i zlewne poty[14][15]. Leki przeciwgorączkowe mogą przyspieszyć ten proces.
O czym świadczą zimne dreszcze?
Zimne dreszcze towarzyszą wielu chorobom przebiegającym z podwyższoną temperaturą. Przyczyny dreszczy są bardzo zróżnicowane, a poznanie przyczyny wymaga często konsultacji z lekarzem pierwszego kontaktu.
Dreszcze mogą wskazywać na gorączkę szczurzą (po ugryzieniu przez szczura) – chorobę zakaźną, której towarzyszą dodatkowe objawy: ból głowy, ból mięśni i wysypka[16][17]. Inne objawy mogą sugerować różne jednostki chorobowe.
Zimne dreszcze u mężczyzn z objawami zakażenia układu moczowego (zapalenie pęcherza moczowego i cewki moczowej) mogą wskazywać na rzęsistkowicę[18]. Zapalenie gruczołu krokowego również może dawać podobne objawy.
Przyczyną drżeń mięśniowych mogą być choroby nowotworowe. Dreszcze pojawiają się na skutek rozpadu guza nowotworowego. Zespół rozpadu guza jest stanem zagrażającym życiu, któremu towarzyszą zaburzenia metaboliczne[19]. Rak nerki może objawiać się dreszczami i gorączką.
Ostre bakteryjne zapalenie tarczycy może prowadzić do dreszczy z wysoką gorączką. Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego objawia się dreszczami, gorączką i silnym bólem brzucha. Ostre zapalenie dróg żółciowych również daje podobne objawy. Septyczne zakrzepowe zapalenie żył to kolejna przyczyna dreszczy.
Zapalenie naczyń chłonnych może dawać dreszcze i zaczerwienienie skóry. Ostre zapalenie osierdzia objawia się dreszczami, gorączką i bólem w klatce piersiowej. Ropień płuc to poważne powikłanie zapalenia płuc.
Endokrynologiczne przyczyny dreszczy
O czym mogą świadczyć dreszcze w przebiegu niedoczynności tarczycy? Hormony tarczycy regulują procesy wytwarzania ciepła. W warunkach ich niedoboru tolerancja chłodu ulega obniżeniu i dreszcze pojawiają się szybciej[20]. Obecność drgawek może wskazywać na ciężkie zaburzenia elektrolitowe.
Przy podejrzeniu niedoczynności tarczycy lekarz zleca badania krwi określające stężenie hormonów. Morfologia krwi obwodowej pomaga wykluczyć inne przyczyny. Badania fizykalne i wywiad lekarski są podstawą diagnostyki[22]. USG brzucha może być potrzebne do wykluczenia innych patologii.
Niedoczynność tarczycy i dreszcze – kobiecy problem
Kobiety 5–8 razy częściej zapadają na choroby gruczołu tarczowego niż mężczyźni[23]. W organizmie kobiety zachodzą zmiany hormonalne, które predysponują do rozwoju niedoczynności tarczycy. To głównie kobietom doskwierają zimne dreszcze w przebiegu tej choroby.
Choć menopauza kojarzy się z uderzeniami gorąca, pacjentki z niedoczynnością tarczycy częściej skarżą się na drżenia mięśni, dreszcze i nagłe uczucie zimna. Zmiany hormonalne w wieku okołomenopauzalnym tworzą sprzyjające warunki do rozwoju chorób endokrynologicznych[24].
Dreszcze w ciąży mogą być objawem niedoczynności tarczycy, która jest szczególnie groźna dla płodu. W pierwszym trymestrze ciąży hormony matki są niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka. W czasie pierwszego trymestru ciąży tarczyca płodu jest niezdolna do wytwarzania hormonów[25][26]. Dreszcze w ciąży zawsze wymagają konsultacji lekarskiej.
Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych czy przeziębienie?
Zimne dreszcze zwykle pojawiają się w przebiegu reakcji gorączkowej. Gorączka towarzyszy różnym infekcjom. Ich przyczyny mogą być następujące:
Choroba przeziębieniowa: dreszcze często bez gorączki, uczucie rozbicia, ból głowy, ból mięśni, ból gardła, katar i kaszel[27]. Wysoka gorączka jest rzadka.
Grypa ma gwałtowny początek: dreszcze, gorączka, katar, kaszel, ból mięśni, ból głowy; u dzieci dominuje podwyższona temperatura ciała i ból brzucha[28].
Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych rozwija się u osób uczulonych, narażonych na wziewne antygeny. Zapalenie płuc w ostrej postaci może być przyczyną dreszczy z gorączką i dusznościami[29]. Prześwietlenie klatki piersiowej pomaga w diagnostyce. Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych wymaga specjalistycznego leczenia.
[Przypisy 1-29]
[1] Avner J.R. Ostra gorączka. Pediatr Dypl 2009;13(5):35-46.
[2] Janicki K., Dreszcze, w: Domowy poradnik medyczny, red. Janicki K., Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, s. 32-3.
[3] Sadowski B., Szczepańska-Sadowska E., Termoregulacja, w: Gorączka u dzieci, red. Grygalewicz J., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2008, s. 11-39.
[4] Tamże.
[5] Tamże.
[6] Tamże.
[7] Tamże.
[8] Tamże, s. 25.
[9] Doniec Z., Jackowska T., Sybilski A., Woroń J., Mastalerz-Migas A. Gorączka u dzieci – rekomendacje postępowania w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej – KOMPAS GORĄCZKA. Fam Med Prim Care Rev 2021;23(1):3-20.
[10] Avner J.R., art. cyt.
[11] Tamże.
[12] Doniec Z., art. cyt.
[13] Caputa M., Gorączka, w: Wykłady z fizjologii człowieka, red. Klawe J., Tafil-Klawe M., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2009, s. 606-609.
[14] Doniec Z., art. cyt.
[15] Avner J.R., art. cyt.
[16] Czyżowska J. Gorączka po ukąszeniu przez szczura, w: Domowy…, dz. cyt., s. 684.
[17] Katkiewicz M. Choroba z ugryzienia szczura – zakażenie Streptobacillus moniliformis. Życie Wet 2018; 93(5): 341-342.
[18] Janicki K., Rzęsistkowica, w: Domowy…, dz. cyt., s. 434-435.
[19] Krzakowski M., Sacha T., Krzemieniecki K., Zespół rozpadu nowotworu, w: Interna Szczeklika. Mały podręcznik 2021/22, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.22.2.6, [dostęp online: 8.11.2022].
[20] Sadowski B., dz. cyt.
[22] Tamże.
[23] Matuszek B., Nowakowski A., Paszkowski T. Wybrane endokrynopatie w menopauzie – wskazówki praktyczne dotyczące diagnostyki. Przegl Menopauz 2011;4:289-294.
[24] Tamże.
[25] Płaczkiewicz-Jankowska E. Rozpoznawanie i leczenie niedoczynności tarczycy u kobiet planujących ciążę i kobiet w ciąży. Omówienie zaleceń Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego 2021. Med Prakt 2022;2:31-44.
[26] Miśkiewicz P., Bednarczuk T. Niedoczynność tarczycy w ciąży. https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/79804,niedoczynnosc-tarczycy-w-ciazy, [dostęp online: 8.11.2022].
[27] Sawiec P., Gładysz A., Choroba przeziębieniowa (przeziębienie), w: Interna Szczeklika. Mały podręcznik 2021/22, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.1.2, [dostęp online: 8.11.2022].
[28] Czyżowska J., Grypa, w: Domowy…, dz. cyt., s. 411.
[29] Lewandowska K. Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych. Post Nauk Med 2011;24(4):274-285.
Informacje zawarte w artykule mają charakter ogólny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, formy diagnozy lub zaleceń leczenia i nie mogą zastąpić badań lekarskich ani profesjonalnego doradztwa medycznego. Przed zastosowaniem jakichkolwiek procedur leczenia lub w przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących stanu zdrowia należy każdorazowo skonsultować się z lekarzem.
Porady
